Trong sách cổ “Thuật dị ký” của Trung Hoa, có ghi chép rằng : “Biển đông có cá mập, thân hình cá, biết dệt lụa, khi khóc biết rơi lệ”. Người ta gọi đó là những mỹ nhân ngư, nghĩa là “cá người đẹp”, hay còn gọi là Nàng tiên cá.

Trong bản trường ca Odyssey - một thiên anh hùng ca trên 1.200 câu thơ và 24 khúc ca của nhà thơ cổ Hy Lạp Homer - kể về một cuộc phiêu lưu của vua Hy Lạp Odysseus, sau chiến thắng thành llion (hay còn gọi là thành Troy), trên đường trở về quê hương sau 10 năm lưu lạc, ông rất muốn nghe giọng hát của... Nàng tiên cá. Vua Odysseus ra lệnh tự trói mình vào cột buồm để khỏi bị mê hoặc... Còn mọi người khác trên tàu phải lấy sáp ong nút kín hai lỗ tai để khỏi nghe được giọng hát của Nàng tiên cá. Nhiều đời sau Nàng tiên cá đã đi vào cổ tích của tuổi thơ trong truyện cổ Andersen và một tượng đồng của nàng được nhà điêu khắc Edward Eriksen (Đan Mạch) thực hiện cách đây tròn 90 năm (1913) đã trở thành biểu tượng của thủ đô Copenhaghen. Còn trong đời sống thực của Nàng nơi biển cả - Đó là Bò biển.

Block dị hình của Vanuatu về Bò biển

Bò biển, tên khoa học là Dugong Dugon, ở cùng biển Đông chúng được gọi là cá cúi (vì chúng có cái đầu cúi xuống trước). Bò biển được xếp vào bộ hải ngưu Sirenia, phân bố rộng rãi trên Thái Bình Dương, chung quanh Ấn Độ Dương, và ven biển các nước Đông Nam Á. Còn loài bò biển Steller được người Châu Âu tìm ra tại biển Bắc vào năm 1741, nhưng chỉ 30 năm sau chúng đã tuyệt chủng vì bị ngư dân săn bắt ráo riết. Trên thế giới chỉ còn lại khoảng 8 vạn con bò biển, trong đó hết phân nửa sống ở Châu Úc.

Bò biển là động vật biển có vú, thân màu vàng nâu hoặc vàng xám ở phía lưng, càng về bụng càng nhạt dần. Da chúng rất dày và mịn, được phủ một lớp lông thưa, ngắn và cứng. Con bò biển trưởng thành có thể dài đến 3 mét, nặng nửa tấn. Chúng là loài trầm tĩnh, thường bơi lờ đờ dưới nước, chỉ ăn cỏ và mỗi ngày cần “nạp” khoảng 25 kg nên chúng tốn rất nhiều thời gian làm đầy bao tử mình. Tỷ lệ sinh sản của bò biển rất thấp, từ 3-7 năm mới sinh 1 lần, thời gian “để mang bầu” là 13 tháng. Các nhà khoa học đã báo động khi nhận định quần thể bò biển đang dần bị tuyệt chủng ở mức nguy cấp. Ngư dân thiện nghệ khắp các vùng biển đã ráo riết săn bắt loài động vật này, vì nghe đồn rằng “thịt bò biển có tác dụng trị bá bệnh, tăng lực”.

Nếu nhìn ngắm dung nhan bò biển, bạn sẽ thất vọng khi chẳng tìm ra được nét gì gọi là nét của những Nàng tiên cá tuyệt sắc giai nhân cả. Bộ mặt của bò biển thật lạ lùng, xấu xí với môi bè ra. Trông giống những Nàng tiên cá nhất có lẽ là những móng tay của bò biển còn giữ được ở hai “tay” (vây trước), và vùng ngực có hai cái vú to bằng nắm tay. Có giả thiết cho rằng ngày xưa những người lần đầu tiên thấy bò biển nhô nửa mình lên trên khỏi mặt nước ở xa xa, đang “bồng” con cho bú, nên tưởng là Nàng tiên cá hiện ra giữa biển khơi. Cũng có giả thiết cho rằng xưa kia có những Nàng tiên cá thật, nhưng vì các nàng “quậy” phá, gây nhiều tội lỗi, nên bị nữ thần tình yêu Ảphodit và thần Hadès trừng phạt, bắt hoá thành những con bò biển. Nhân ngư ở lại thuỷ cung. Phải chăng, vì thế mà âm thanh của Nàng nghe ngân vang ai oán, giống như những tiếng khóc than khiến cho người nghe phải chạnh lòng nẫu ruột. Nhưng người ta lại thi vị hoá tiếng hát ngọt ngào du dương của những Nàng tiên cá mà xưa nay đồn đại.

Bò biển được phát hiện ở vùng biển Côn Đảo nước ta từ lâu, với “dân số” khoảng... 10 con. Gần đây nhất, chỉ trong vòng 3 tháng cuối năm 2002, trên vùng biển Hàm Ninh, đảo Phú Quốc (tỉnh Kiên Giang) liên tiếp có ít nhất khoảng 9 con bò biển bị ngư dân vùng này sát hại, xẻ thịt đem bán. Điều này đã gây bất ngờ lớn cho các nhà khoa học, vì không phải bò biển chỉ xuất hiện ở vùng biển Côn Đảo, mà quần thể của loài vật hiền lành này còn hiện diện ở vùng biển Tây Nam nước ta.

Quỹ quốc tế về bảo vệ thiên nhiên tại Việt Nam, chính quyền tỉnh Kiên Giang, Chi cục Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tỉnh Kiên Giang... tất cả đều nỗ lực tuyên truyền kêu gọi bảo vệ duy trì nòi giống cho loài động vật quý hiếm có tên trong Sách Đỏ, một loài thú biển có liên quan ít nhiều đến bao truyền thuyết kỳ dị về những Nàng tiên cá của đại dương.

(Tạp chí tem số 63)