“Mỗi nét ngang như mây bay, như bày trận ; mỗi nét móc như cây cung giương lên có sức mạnh phi thường ; mỗi nét chấm như một tảng đá từ cao rơi xuống ; mỗi nét lượn như một cái móc đồng ; mỗi nét sổ như một sợi khô đàng vạn tuổi ; một nét phẩy như đôi chân phóng bay.” Đó là một định nghĩa nổi tiếng của thánh thư Vương Hy Chi về nghệ thuật thư pháp.

Thư pháp là một môn nghệ thuật đặc thù mang đậm tính cách phương Đông. Như là một mạch ngầm, một dòng chảy lặng lẽ tồn tại với thời gian nhưng thư pháp lại có vị trí đáng kể và hàm chứa nhiều giá trị nhân bản, đạo đức xã hội trong thế giới nghệ thuật. Thư pháp được nhìn nhận là nghệ thuật đặc thù của nền văn hoá phương Đông như : Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam.

Đến nay không ai có thể phủ nhận đất nước Trung Hoa là cuội nguồn của thư pháp. Trung Hoa vốn có nền văn hiến lâu đời, với lối sống nội tâm phong phú và phong cách tài hoa của các nghệ nhân xưa đã thổi hồn vào từng mẫu tự để nâng chữ viết lên thành một nghệ thuật độc đáo - thư pháp song hành với nền hội hoạ của mình. Lịch sử hình thành thư pháp Trung Hoa đã có trên 3000 năm (bức thư pháp đầu tiên hiện vẫn còn là bức “Tồn Quý Trực Biểu” của Chung Dao (151-230) mội đại gia hàng đầu trong lịch sử thư pháp). Với bề dày lịch sử đó, đất nước Trung Hoa đã sản sinh ra nhiều nhà thư pháp lỗi lạc, họ đã để lại cho hậu thế nhiều kiệt tác bất hủ, vô giá như : Vương Hy Chi (303- 370), Lục Cơ, Tô Đông Pha, Trịnh Bản Kiều, vua Khang Hy (1662 - 1722)... Theo sử liệu, chính tay vua Khang Hy đã tự tay viết tặng sứ thần nước ta bốn chữ “Vạn Thế Sư Biểu” trên bức hoành phi lớn, hiện được treo ở gian giữa nhà Bái Đường trong Văn Miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội). Cùng với những nhà thư pháp kiệt xuất này, còn có hàng nghìn ngòi bút tài hoa say mê với cuộc chơi thư pháp. Với cách viết bằng bút lông, hợp cùng màu đen bóng của mực xạ là gam màu chủ thể tương phản mạnh với màu nền duy nhất của các loại giấy tạo nên một bức hoạ nhẹ nhàng, thanh thoát với những đường nét khoẻ, mềm, thanh tao, phóng khoáng... bố cục cân đối, tương phản dài, ngắn...

Nền văn hoá Trung Hoa đã ảnh hưởng đến các nước trong khu vực và thư pháp không còn là của riêng người Hoa nữa. Ở Nhật Bản, đã tiếp nguồn cho nghệ thuật thư pháp phát triển thành phong cách rất đặc biệt đó là sự kết hợp hài hoà của của tinh hoa Thiền đạo và nghệ thuật biểu hiện. Cũng như nghệ thuật trà đạo, hoa đạo, kiếm đạo... thư pháp của Nhật cũng được nâng lên thành “Đạo”, một pháp môn nghệ thuật, họ gọi thư pháp là thư đạo (Shodo). Với ý nghĩa này thư đạo của Nhật Bản không chỉ là môn nghệ thuật thể hiện, mà nó vượt ngoài hạn lượng của ý thức để truyền tải nội dung tâm pháp. Vị tổ khai sáng bộ môn thư pháp ở Nhật là Kobo-Daishi (774-835). Mạch sống của thư pháp cũng âm thầm lặng lẽ với thời gian chảy vào đời sống của mỗi người đân Nhật. Trải qua nhiều thế kỷ Nhật Bản có những vị đại sư thư pháp lỗi lạc như : Yasunary Kawataba (1891 -1972)...

Cũng như Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam cũng có sự tiếp biến giao thoa văn hoá để vươn lên những giá trị mới của nhân loại trên nền tảng bản sắc độc đáo của mình. Thư pháp chữ Hán đã được thế hệ tri thức Việt Nam tiếp nhận, khơi dòng truyền lại cho đến nay. Chúng ta cũng có không ít những nhà thư pháp lừng danh như : Trịnh Sâm, Cao Bá Quát, Bùi Dị, Phan Bội Châu... và ngày nay là Lê Xuân Hoà, Nguyễn Văn Bách... Họ thể hiện những đường nét sống động có hồn, đó chính là bản thể đích thực, là tinh hoa, sức sống mạnh mẽ của thư pháp. Ngày nay các nghệ nhân của Việt Nam không chỉ thể hiện thư pháp bằng chữ Hán mà cả chữ Việt theo ký tự La Tinh, một sự sáng tạo kế thừa nhằm truyền tải những giá trị văn hoá mang bản sắc dân tộc. Sự ra đời của thư pháp quốc ngữ thể hiện cuộc hôn phối văn hóa Đông - Tây. Tuy chưa đạt đến tuyệt đỉnh nghệ thuật nhưng thư pháp Việt cũng có thể làm cho nhiều người ngạc nhiên và thu hút được sự quan tâm của nhiều giới, hứa hẹn một nghệ thuật sáng tạo của thư pháp Việt Nam.

Chữ thư pháp hiện đại đây, hi hi

Mỗi bức thư pháp còn là một tác phẩm hội hoạ và đã được đưa vào nhiều bộ tem đẹp của nghệ thuật viết chữ này. Đặc biệt ở Trung Quốc, tem về thư pháp rất đa dạng, phong phú và độc đáo như : bộ tem gồm 4 mẫu liên hoàn cùng bloc tem của Macau và TQ phát hành năm 2000 đã mang nét đặc trưng của nghệ thuật thư pháp, ứng với mỗi tem là một chữ Trung, Hoa, Thư, Pháp (chữ Hán), tất cả đều tạo nên bởi gam màu chủ thể của thư pháp (đen và trắng). Hay bloc tem về thủ bút đề tặng của chủ tịch Giang Trạch Dân do TQ phát hành năm 1999, đặc biệt bộ tem 4 mẫu về dụng cụ thể hiện như - pháp (văn phòng tứ bảo)... Tem Nhật Bản cũng có khá nhiều về nghệ thuật này, chủ yếu là những bài thơ haiku, tanka mang chất thiền được viết bởi thư pháp trên tem.

Hy vọng rằng, trong tương lai thư pháp chữ Việt sớm được phát triển, định hình nghệ thuật góp chung tiếng nói với thư pháp trong khu vực và được thể hiện trên tem thư Việt Nam để góp phần làm phong phú thêm nghệ thuật độc đáo của văn hoá phương Đông.

(Tạp chí tem số 56)